Leży przede mną Kalendarz Beskidzki z 1963 roku, a w nim m.in. artykuł Kazimierza Spisaka „Jędrzej Wowro – świątkarz beskidzki”. Dobrze dziś powspominać tą historię,  zważywszy, że historia ta jest nie byle jaka…

W roku 1933 cztery piękne Amerykanki, uczennice International School’s of Art – New York, zatrzymały swój luksusowy samochód przed starym domkiem ostatniego świątkarza beskidzkiego – Jędrzeja Wowry. Po tych odwiedzinach „The Buffalo Times” zamieścił szereg reprodukcji prac Wowry z entuzjastycznym artykułem. Wowro skwitował to jednym zdaniem „Eee, co ta z tego, to ino takie figle, a prefitu z tego ni ma zodnego” – ew

Wielkim biedaczyną był bowiem ten najznakomitszy świątkarz polski. W Gorzeniu Górnym koło Wadowic, u stóp góry Goryczkowca, na skraju  maleńkiego poletka stała jego zapadła, jednoizbowa kurna chata, pokryta zgniłą strzechą. Dwa krzesła, wieszak na łachy, piecyk kuchenny, kilka obrazów nad wąskim łóżkiem, kilka garnków i pod oknem zielona skrzynia ze zniszczonym wiekiem – to wszystko. Na tej właśnie zielonej skrzyni Wowro rzeźbił z klocków lipowych i osikowych swych świętych.

Całe swe życie (1864-1937) przeżył w nędzy, w głodzie i chłodzie. Towarzyszyły mu one wszędzie: i w rodzinnym Gorzeniu i na licznych wyjazdach na saksy, na żniwa do Węgier, do kopalni i cegielni – Wowro był nawet pomocnikiem grabarza w Wadowicach. Jego życie można podzielić na dwa okresy. Pierwszy, trwający od lat chłopięcych do 1895 roku, kiedy to spotykał się z ogromnym zawodem. Nikt nie kupował rzeźb, świątkarstwo nie opłacało się. Daremnie na odpustach w Kalwarii pragnął sprzedawać swe świątki i drzeworyty. Nikt nie rozumiał jego rzeźb, ludzie woleli fabryczne gipsowe i porcelanowe figurki, niż jego umęczone, pełne przejmującego wyrazu świątki. Wowro najczęściej zbierał w płachtę swe rzeźby i z ciężkim sercem wracał głodny do domu, wieszając tu i ówdzie na przydrożnej topoli lub lipie Frasobliwca, Jana Nepomucena, św. Barbarę lub św. Krzysztofa.

Trzeba było niemało trudu i argumentów Emila Zegadłowicza, zanim Wowro podjął znów swoją pracę i już nie wypuszczał z rąk „gnypa”, aż do ostatnich dni życia. Poeta bardzo wysoko cenił twórczość Wowra. „Gdy szukam rzeźby polskiej, widzę jedynie Stwosza, Dunikowskiego i Wowra” – pisał w „Powsinogach beskidzkich”. Wprowadzał go w cudowny świat rzeźby antycznej i zapoznawał z kierunkami twórczości rzeźbiarskiej, pokazując mu reprodukcje w albumach. W rezultacie tego, powstała zdumiewająca i jedyna w swoim rodzaju rzeźba Wowra, która się zachowała: figurka Chrystusa o nieskazitelnych liniach klasycznych, wykonana w drzewie gruszy. Poza tą rzeźbą, na szczęście, nie da się dopatrzeć w całej jego twórczości wpływu jakiegokolwiek kierunku artystycznego. Wowro pozostał do końca sobą tworząc niekłamaną sztukę niezamierzonym prymitywem. Pojęcie jej miał we krwi – unikał przejaskrawień i rozwiązań nieprzemyślanych (kapitalne ujęcie drzew przy rzeźbie Marii Magdaleny), nie rzeźbił dla rozgłosu ani dla pieniędzy – rzeźbił z wewnętrznej potrzeby. Nie mógł przecież wiedzieć, że nadejdą czasy gdy sztuka ludowa będzie ceniona i otoczona opieką państwa.

Jako niepospolity narrator opowiadał często swe wrażenia po obejrzeniu krakowskiego ołtarza Wita Stwosza w Kościele Mariackim:
- „…jakem go z bliska zobocył, to mnie cosik urzekło. Cułek, że nogi mi sie gnom i ze cosik mnie nachodzi. Nie słysołek nawet jak ksiondz mse odprawioł i kiej jom skońcył. Nic nie pamiętołek. Jakies urzecenie przysło na mnie. Wstołek jak we śnie i zacołek blizyj do ołtarza przychodzić… „

Do dziś niewiele zachowało się rzeźb Wowry, te jednak prace, które pozostały i są porozrzucane gdzieś przy beskidzkich szlakach, swoim artyzmem, wdziękiem i niesłychanie przejmującą wymową, świadczą o olbrzymim talencie tego wybitnego świątkarza. Jedyne co znalazłam to chyba wycinek ze starej gazety, ze strony muzeum Zegadłowicza. Świątkarnię zabrali Niemcy i spalili wraz z biblioteką literata…

Tego samego, u którego Wowro stale siedział w kącie pracowni starego zboru ariańskiego i podczas, gdy ten załatwiał korespondencję – odpowiadał na listy Tetmajera, Żeromskiego, Reymonta, Staffa, Kasprowicza, Leśmiana, Romain Rollanda, porządkował nigdzie dotychczas niedrukowane utwory Przybyszewskiego, Miecińskiego, luźne kartki rękopisów Mickiewicza, korespondencję swego dziadka Kaiszara, biednego organisty, który sprzedawał tematy do walców Janowi Straussowi (!) – gawędził rzeźbiąc świecznik dla Rzymu.

Dziś cicho w Gorzeniu… Opowiadają ludzie, że w tajemniczym nastroju i głębokiej ciszy parku otaczającego „twierdzę ariańską” Zegadłowicza, wieczorami słychać  grę starego Kaiszara (Skawa wyśpiewała melodię „Nad pięknym, modrym Dunajem”?!) i czasem jeszcze można spotkać Wowra, jak chyłkiem przemyka wśród starych drzew, niosąc pod pachą nowego Frasobliwca panu Emilowi, który tak o nim pisał:

… beskidzki Wowro powsinoga
z kloca uzdajanego rzeźbi swego Boga
smutnego beznadzieją jak Wowrowe życie
zawstydzonego sobą w tym bycie – niebycie
Emil Zegadłowicz