150 milionów lat temu ziemia sandomierska zrodziła niezwykły kamień, który 4 tysiące lat temu służył do wyrobu narzędzi a dziś świeci tryumfy na światowych salonach. Biżuterię z niego noszą m.in: Robbie Willams, Victoria Beckham czy Boy George. W swojej ofercie mają go najlepsze, renomowane sklepy jubilerskie. Krzemień pasiasty występuje na świecie tylko w jednym jedynym miejscu – na terenie Ziemi Sandomierskiej. Oto i niezwykła historia kamienia, który jest rzadszy od diamentu – najdroższego kamienia świata.

Za głównego popularyzatora i swoistego ambasadora krzemienia pasiastego w jubilerstwie uznaje się sandomierskiego artystę Cezarego Łutowicza. To on w latach 70-tych wprowadził ten niezwykły kamień jako element biżuterii. Ok. 4 000 tysiące lat temu używano go do wyrobu siekier i narzędzi, dziś sławi Ziemię Sandomierską nie tylko w Polsce, ale i na całym świecie. W swojej ofercie mają go najlepsze, renomowane sklepy jubilerskie.

Powstanie krzemienia – W celu poznania historii krzemienia pasiastego cofniemy się do czasów jury, kiedy to ok. 150 mln lat temu w ciepłych lagunach morza żyły drobne skorupiaki. Budowały one w miękkim dnie całe systemy korytarzy i nor, w których magazynowały m.in. obumarłe fragmenty roślin. Krzemionka zawarta w wodzie i w gromadzonych szczątkach organizmów morskich wytrącała się w tych zagłębieniach pod wpływem zmian temperatury, ciśnienia i odczynu chemicznego wody. „Zastygająca” przez miliony lat krzemionka utworzyła charakterystyczne buły krzemienne, w których masie wewnętrznej występują pasma o różnym zabarwieniu, z fantastycznie ułożonymi wewnątrz „pasiakami”. Tak powstały kamienie, które dziś naturalnie występują tylko w jednym miejscu na świecie – na terenie Ziemi Sandomierskiej.

Odkrycie kopalń – Na początku lat 20-tych XX wieku geolog z Państwowego Instytutu Geologicznego, Jan Samsonowicz w trakcie prowadzonych prac geologicznych odkrył kompleks kopalń w Krzemionkach Opatowskich. Wchodząc do jednego z podziemnych korytarzy zauważył ślady starożytnego górnictwa. Zaczął się trwający do dziś okres fascynacji naukowej jedynym tego typu kompleksem kopalnianym na świecie. Pierwsze badania wykopaliskowe rozpoczęły się w 1925 roku. W tym czasie odgruzowano podziemia siedmiu szybów, rozpoznano rozmiary, kierunek i sposób prehistorycznej eksploatacji. Na całym terenie naliczono ok. 500 szybów kopalnianych. Odkrywano nowe chodniki, szyby, odnajdywano coraz to nowe narzędzia i obiekty świadczące o funkcjonującej tu w neolicie kopalni krzemienia. W bieżącym roku archeolodzy z Muzeum Historyczno-Archeologicznego w Ostrowcu Świętokrzyskim prowadzili badania w wyniku których natrafili na kilka nowych, nieznanych dotąd szybów. Przebadali również ok. 2 600 odkrytych zabytków, z których 26 zasługuje na szczególną uwagę. Wśród nich są m.in. krzemienne kilofy i kliny górnicze o nieznanych dotąd formach.

Prehistoryczne kopalnie – Kopalnie w Krzemionkach eksploatowane były ok. 4 – 3 tys. lat temu w okresie trwania kultury pucharów lejkowatych, kultury amfor kulistych oraz kultury mierzanowickiej. Wydobywane tylko tutaj krzemienie pasiaste szybko rozprzestrzeniły się w promieniu nawet 600 km, jako narzędzia niezbędne ówczesnemu człowiekowi. Był to doskonały „towar” eksportowy przynoszący duże bogactwo. Pole eksploatacyjne „Krzemionki” obejmuje obszar ok. 78 500 m2 . Liczbę kopalń szacuje się na ok. 4000. Na terenie pola eksploatacyjnego występują również pozostałości pracowni krzemieniarskich a na południe od niego w rejonie lejków krasowych ślady obozowisk. Wydobycie krzemienia przebiegało w bardzo trudnych warunkach. Górnicy pracowali w pozycji półklęczącej lub nawet leżącej. Problemem było odpowiednie oświetlenie i dostarczenie powietrza w głąb szybów. Wentylację uzyskiwano przede wszystkich poprzez palenie w wyrobiskach małych ognisk i wymuszony naturalny obieg ciepłego i zimnego powietrza. Problem oświetlenia rozwiązano za pomocą palących się łuczyw. Pod ziemią temperatura wynosiła od 5 do 9 stopni Celsjusza. Wstępną selekcję surowca przeprowadzano pod ziemią. Krzemień nadający się do obróbki wydobywano na powierzchnię i tam robiono z nich m.in. siekiery krzemienne oraz inne narzędzia. Cały rejon świętokrzyski obfituje w liczne krzemienionośne pola eksploatacyjne. Pasmo pradziejowych pól, zwane Prahistorycznym Zagłębiem Krzemienionośnym ciągnie się od Tomaszowa na zachodzie po Świeciechów na wschodzie. Wydobywane w licznych wyrobiskach krzemienie, ze względu na swoją barwę, właściwości czy miejscowość wydobycia mają różne nazwy takie jak: pasiasty, czekoladowy, ożarowski, święciechowski.

Rezerwat „Krzemionki Opatowskie” – Pierwsze kroki do utworzenia rezerwatu poczyniono już z okresie międzywojennym, kiedy to wykupywano systematycznie grunty od mieszkańców istniejącej tam wówczas wsi. W latach 60-tych wysiedlono całą wieś – miejscowość znikła z mapy, a nazwa „Krzemionki” jest dziś przypisania znajdującemu się tam rezerwatowi archeologicznemu. Pierwszą formą ochrony na tym terenie był zarządzeniem Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z dnia 27 czerwca 1995 r., powołany do życia rezerwat „Krzemionki Opatowskie”. W jego skład wchodzą prehistoryczne kopalnie krzemienia wraz z kompleksem leśnym, w którym znajduje się wiele stanowisk rzadkich gatunków roślin. W roku 1994 prezydent Lech Wałęsa w specjalnym Zarządzeniu uznał Krzemionki Opatowskie jako „Pomnik Historii”. Głównym celem rezerwatu jest ochrona kopalni krzemienia pasiastego, wyrobisk górniczych i śladów obozowisk górników. Od wielu lat trwają usilne starania, aby Krzemionki Opatowskie wpisać na listę światowego dziedzictwa UNESCO – niestety władzom powiatu nie jest to po drodze. W ostatnich latach słyszy się również o kłopotach finansowych, które uniemożliwiają rozwój tego niezwykłego i jedynego tego typu kompleksu kopalń na świecie. Jeśli nie wiadomo o co chodzi … to chodzi o pieniądze.

Ochrona krzemienia pasiastego – Biżuteria z krzemienia pasiastego z każdym rokiem staje się coraz popularniejsza, zdobywając nie tylko polskie, ale i światowe salony. Wzrost zainteresowania wyrobami krzemiennymi niesie za sobą również „rabunkową” gospodarkę tym niezwykle rzadkim, bo występującym tylko na ziemi sandomierskiej kamieniem. Od wielu lat sandomierski jubiler, który przywrócił do życia krzemień pasiasty stara się, aby wydobycie krzemienia pasiastego podlegało ochronie prawnej. Jego celem jest stworzenie z krzemieni pasiastych regionalnego produktu chronionego prawem patentowym. Jednym z pomysłów jest utworzenie, na wzór amerykańskiej Doliny Krzemowej, związku gmin o nazwie Dolina Krzemienna.

Wielu domorosłych jubilerów widząc „krzemienną żyłę złota” postanowiło szybko zarobić. Zdarza się, że pod nazwą „krzemień pasiasty” sprzedawane są ozdoby z innych rodzajów krzemienia, imitującego tylko „pasiaka”. Jeśli zależy nam na oryginalnej biżuterii krzemiennej, polecam zakup u znanych i zasłużonych twórców, do których zalicza się sandomierski artysta Cezary Łutowicz. Zakupione u niego wyroby posiadają stosowny certyfikat poświadczający autentyczność kamienia i wysoką jakość wykonania całego wyrobu. Pracownia artysty znajduje się w Sandomierzu na Starówce przy Pl. Poniatowskiego 4 (obok Urzędu Miasta) – PK
Fragmenty „Krzemień pasiasty – kamień rzadszy od diamentu” z cyklu „Artykuł na weekend”
www.mojesandomierskie.pl

Jadąc z Sandomierza do Opatowa, mniej więcej w połowie drogi przejeżdżamy przez wieś Włostów, znaną do niedawna ze znajdującej się tam cukrowni. Mało kto wie, że w tej niewielkiej wsi znajdują się ruiny niezwykle ciekawego pałacu, należącego niegdyś do rodziny Karskich.

Niestety pałac znajduje się w ogromnej ruinie, ściany porasta dzikie wino, wokół jest mnóstwo śmieci, a sądząc po zapachu same ruiny służą jako….. ubikacja. Cały teren to raj dla botaników zajmujących się badaniem „roślinności ruderalnej”. Status pałacu nie jest do końca uregulowany, formalnie należy do skarbu państwa, obecnie zarządza nim stowarzyszenie „Nasz Włostów”, a inne ubiega się o zakup terenu i odbudowę pałacu z przeznaczaniem na hotel.

Neorenesansowy pałac rodziny Karskich wzniesiono w latach 1854-60 na zlecenie Stanisława Karskiego. Autorem projektu był Henryk Marconi – polski architekt włoskiego pochodzenia, jeden z najwybitniejszych architektów polskich XIX wieku. Pałac otaczał 10 hektarowy park. Obok znajdowały się oficyny oraz „lamus” – zbudowany w XVI wieku przez braci polskich (arian) budynek do przechowywania cennych przedmiotów – przed powstaniem pałacu był tam prawdopodobnie zbór ariański.

Przez długie lata pałac tętnił życiem. Włostowski pałac gościł między innymi Stefana Żeromskiego, który we Włostowie właśnie pracował nad „Popiołami”", a także Achillesa Ratti, który gościł tu jako nuncjusz apostolski (późniejszy papież Pius XI). O wizycie tego ostatniego świadczy znajdujący się przy głównej drodze obelisk, upamiętniający wizytę znamienitego gościa. W 1929 roku gościł tu również prezydent Ignacy Mościcki, którzy przybył na odsłonięcie pomnika poległych pod Konarami legionistów podczas słynnej „Bitwy pod Konarami” w 1914 roku. II wojnę światową pałac szczęśliwie przetrwał, ale w kolejnych latach, kiedy teren został własnością PGR-u, szybko popadł w ruinę. Ucierpiał również przypałacowy park, w którym wycięto wiele zabytkowych, wiekowych drzew.
Przez lata pałac był systematycznie plądrowany i dewastowany. Wyrywano podłogi, zdzierano kafelki kominkowe, zdejmowano cynkową blachę dachową – jednym słowem wszystko to co można było jeszcze wykorzystać.

Dziś odwiedzający pałac mogą oglądać resztki ścian, które są w tak złym stanie, że za kilka lat nawet po nich nie będzie śladu. Przypałacowy park również nie jest zbyt reprezentatywny, służy raczej jako miejsce spotkań okolicznych „miłośników” taniego wina – PK
Fragmenty „Pałac Karskich we Włostowie” – z cyklu „Artykuł na weekend”
www.mojesandomierskie.pl