Matematyka to nauka oparta na liczbach, a ich konkretność i wymierność, często uważana jest jako ostateczny dowód naukowy w wielu spornych kwestiach. W końcu jakby nie było   2+2=4. Wierzymy więc, że liczby reprezentują absolutną prawdę. Ale istnieje także drugie oblicze liczb, to znacznie ciemniejsze, bo dzięki nim można także tą rzeczywistość kompletnie zafałszować.

Charles Seife napisał właśnie książkę o takim wykorzystaniu liczb pt. „Proofiness: Dark Art of Mathematical  Deception”. Seife jest z wykształcenia matematykiem, swój dyplom zdobył na słynnym Yale, a obecnie jest profesorem na wydziale dziennikarskim NYU.

Prof. Seife nie ma wątpliwości, że oszustwa dokonywane za pomocą cyfr są codzienną rutyną. Tytułowe słowo „proofiness” oznacza, że nawet jak czegoś nie można logicznie udowodnić to do przekonania samego siebie wystarczy silne przeświadczenie, że tak właśnie jest i w przypadku cyfr manipuluje się nimi dotąd, aż znajdzie się oczekiwany dowód. Politycy, korporacje ale także i my sami dokonujemy takich kalkulacji często nie zdając sobie z tego nawet sprawy. Jeśli w coś silnie wierzymy, to wybieramy  tylko te elementy, które to potwierdzają a odrzucamy te, które poddają naszą wiarę w wątpliwość. Liczby którymi operujemy działają w identyczny sposób i akceptujemy tylko te, które potwierdzają nasze stanowisko w jakiejś sprawie, odrzucając automatycznie wszystkie inne. Manipulujemy liczbami niemalże za każdym razem, kiedy  mamy z nimi do czynienia. Wystarczy zapytać kogoś o wiek, albo o to ile waży  i natychmiast możemy się spodziewać liczb, które niekoniecznie odpowiadają prawdzie. Podobnie jest z instytucjami zbierającymi dane na temat tzw. opinii publicznej, gdzie wielu pytanych o swoją opinię kłamie z premedytacją mimo, że nie musi i nie ma z tego kłamstwa żadnej korzyści. Podobnie ma się rzecz w rozmowach na temat seksu, gdzie mężczyźni mają tendencję do podkreślania swoich sukcesów z płcią przeciwną na tym polu, a kobiety wręcz przeciwnie – starają się wykazać, że ich zainteresowanie seksem jest niewielkie. W liczbach ma się to tak, że typowy facet sypiał w swoim życiu z co najmniej 12 kobietami,  a typowa kobieta  była w łóżku z najwyżej  5 mężczyznami.   Rożnica w tych oświadczeniach szybko kurczy się jeśli pytanych podłączyć do wykrywaczy kłamstwa i wówczas okazuje się, że kobiety mają większą tendencję do przesady i mijania się z prawdą niż mężczyźni. Liczba podana przez mężczyzn lekko spada, ale liczba podana przez kobiety w sposób znaczący rośnie.

Manipulacje numerami wykorzystuje się przede wszystkim w handlu, gdzie często dla osiągnięcia lepszej sprzedaży używa się liczb mających potwierdzić skuteczność produktu Np. widać to w sytuacji gdy jeden producent pasty do zębów utrzymuje, że jego pasta wybiela zęby trzy razy bardziej niż pasta konkurencji. Nie trzeba być ekspertem, by wiedzieć, że niezmiernie trudno  jest określić  białość zębów w naukowy sposób (biel zębów  zależy od wielu innych czynników niezależnych od jakości pasty, jak kształt szczęki, karnacja skóry, uroda, naturalny kolor emalii itd…). Mimo to, ludzie jednak wierzą, że jedna pasta wybiela zęby bardziej niż druga. Podobnie jest z balsamami do ciała, gdy jeden z producentów utrzymuje, że jego balsam dostarcza  o 70% więcej efektu nawilżającego, ale nie mówi w stosunku do czego. Tego typu numery tak naprawdę nic nie znaczą i niczego nie udowadniają, ale pomagają lepiej sprzedać produkt. Podobnej manipulacji liczbami dokonuje się ilustrując coś na osi współrzędnych. Wówczas zmieniając skalę, można pokazać dramatyczny efekt jaki mają te same liczby mimo, że w rzeczywistości niewiele to znaczy (np. jeśli coś wczoraj kosztowało złotówkę a dziś 1.50 daje to aż 50% wzrostu!). Tej techniki używają często politycy, aby wykazać swoje wątpliwe osiągnięcia lub obiecać wyborcom gruszki na wierzbie.

Prof. Seife pokazuje manipulowanie liczbami po to, by osiągnąć określony cel na przykładzie  senatora McCarthy’ego, (tego od makkartyzmu). Na początku lat 50-tych McCarthy był praktycznie znany tylko wąskiej grupie wyborców. Podczas jednego z przemówień, Mc Carthy podniósł do góry kartkę papieru i powiedział, że ma na niej 205 nazwisk ludzi, którzy pracują dla rządu i jednocześnie są dobrze zakonspirowanymi  komunistami. Oświadczenie to wywołało natychmiastową burzę, bo liczba jaką podał budziła  zdumienie, ale i zgrozę. Okazało się później, że na liście nie było nawet 50 nazwisk i kiedy powołano specjalną komisję do zbadania tej sprawy, ludzie McCarthy’ego w panice przetrząsali gazety w poszukiwaniu  jakichkolwiek nazwisk związanych nawet luźno z działalnością komunistyczną by potwierdzić wersję senatora. Magiczna  liczba 205 wykonała swoje zadanie i sprawiła, że natychmiast zwrócono uwagę na osobę senatora, promując najbardziej kontrowersyjnego polityka w USA w tamtych czasach. Trudno dziś wytłumaczyć skąd senator wiedział, że należy użyć właśnie takiej liczby i podejrzewa się, że senator  działał instynktownie i swoją niezwykłą popularność osiągnął przypadkowo. Także okoliczności jakie temu towarzyszyły a przede wszystkim jądrowy wyścig zbrojeń z Rosjanami spowodowały, że wystarczyła iskra, aby temat komunizmu  w USA eksplodował z ogromną siłą i katapultował McCarthy’ego do wielkiej, choć trwającej niezbyt długo kariery. Wielu prominentnych polityków amerykańskich w tamtych czasach wierzyło, że zagrożenie komunizmem jest realne i trzeba mu  za wszelką cenę zapobiec. Edward Teller np wierzył, że jeśli Ameryka nie stworzy superbomby to w kilka lat Amerykanie będą musieli mówić po rosyjsku. Wierzył, że Związek Radziecki dokona inwazji na Amerykę i wprowadzi swój bezwzględny i okrutny system stalinowski w życie. Po latach okazało się, że Teller niekoniecznie mijał się z prawdą, bo w tamtych czasach ZSRR agresywnie szukało konfrontacji z wrogami klasowymi (zdławienie rewolucji na Węgrzech a także inwazja Czechosłowacji i konflikt kubański).

Innym przykładem manipulacji liczbami jest oczywiście globalne ocieplenie w prezentacji Ala Gore. W swoim niesławnym filmie pokazał on animacje, w której zatopieniu ulegają wybrzeża na wielu kontynentach, na skutek topnienia lodowców pod wpływem globalnego ocieplenia. Poziom wody wg. obliczeń Ala Gore wzrosnąć miał o 6 m i nawet naukowcy wspierający ideę globalnego ocieplenia kręcili głową z niedowierzaniem. Tak więc Gore definitywnie kłamał wierząc, że wspiera poprzez to ogólną ideę jaką promował.

Manipulacja numerami następuje również wtedy, gdy zamiast ceny 100 zł wstawia się cenę 99.99 zł. Taka cena wygląda znaczne lepiej, bo jest poniżej psychologicznej bariery wydania stówy i sprzedawcy wykorzystują to bezwzględnie. Podobnych  psychologicznych uwarunkowań jest znacznie więcej. Jeśli ktoś nam mówi, że kupił auto za 20 tys. zł. automatycznie  nie daje się mu wiary uznając, że osoba ta zapłaciła znacznie mniej niż utrzymuje. Kiedy jednak ta sama osoba powie nam, że zapłaciła za auto 20 200 zł. wówczas jesteśmy bardziej skłonni uwierzyć w taką liczbę, bo jest ona bardziej konkretna. Dlatego zazwyczaj dla osiągnięcia określonego efektu przedstawia się liczby w odpowiednim formacie – Chris Miekina
www.nowaatlantyda.com